Succesvol, maar niet gelukkig? De invloed van een emotioneel afwezige vader

Veel mannen die zijn opgegroeid met een emotioneel afwezige vader herkennen dat zelf niet direct. Ze hebben een carrière opgebouwd, een onderneming gestart, een gezin gesticht of financiële zekerheid gecreëerd. Van buitenaf lijkt hun leven succesvol. Toch ervaren veel van deze mannen onrust, leegte of een hardnekkig gevoel van tekortschieten. Dat is vaak verwarrend. Want hoe leg je uit dat er iets ontbreekt terwijl je zoveel hebt om dankbaar voor te zijn? Hoe vertel je dat je leegte ervaart terwijl je leven er van buiten goed uitziet? Veel mannen schamen zich zelfs voor die gedachte. Ze vinden dat ze niet mogen klagen.

Toch blijkt in de praktijk dat de gevolgen van een emotioneel afwezige vader zich soms pas jaren later laten zien. Deze mannen zijn vaak niet zwak, maar zij hebben vaak geleerd om door te gaan, verantwoordelijkheid te nemen en gevoelens naar de achtergrond te schuiven. Juist daardoor blijven bepaalde patronen lange tijd onzichtbaar.

Wat is een emotioneel afwezige vader?

Een emotioneel afwezige vader is een vader die lichamelijk aanwezig kan zijn, maar emotioneel moeilijk bereikbaar is. Hij zorgt misschien goed voor zijn gezin, werkt hard en neemt verantwoordelijkheid, maar heeft moeite met emotionele verbinding, kwetsbaarheid of het bespreken van gevoelens. Dat betekent niet automatisch dat hij een slechte vader was. Veel emotioneel afwezige vaders hebben zelf nooit geleerd hoe zij met emoties moeten omgaan. Vaak geven zij onbewust door wat zij zelf hebben ontvangen. Het gaat daarom niet over schuld, maar over begrijpen hoe patronen van generatie op generatie kunnen worden doorgegeven.

Binnen de hechtingstheorie van John Bowlby wordt benadrukt dat de emotionele beschikbaarheid van belangrijke opvoeders invloed heeft op de manier waarop kinderen zichzelf en relaties leren ervaren. Ook onderzoekers en auteurs zoals Gabor Maté beschrijven hoe emotionele afstemming van invloed kan zijn op het zelfbeeld, relaties en het vermogen om gevoelens te dragen. Dat betekent niet dat iedere man met een emotioneel afwezige vader dezelfde klachten ontwikkelt. Mensen zijn verschillend en worden door meer gevormd dan alleen hun relatie met hun vader. Tijdens het begeleiden van mannen merk ik regelmatig dat juist deze relatie een grotere invloed heeft gehad dan mannen aanvankelijk beseffen.

Waarom voelen veel mannen zich leeg terwijl ze succesvol
zijn?

Veel mannen leven met een overtuiging die ze zelden hardop uitspreken. Ze geloven dat er ergens een punt bestaat waarop alles eindelijk goed zal voelen. Als ze hard genoeg werken, genoeg bereiken of voldoende zekerheid opbouwen, zal de onrust verdwijnen. Dan komt de rust. Dan voelen ze zich succesvol. Dan zullen ze ervaren dat ze goed genoeg zijn. Die overtuiging ontstaat meestal niet op volwassen leeftijd. Vaak ligt haar oorsprong veel eerder. In de manier waarop je bent opgegroeid. In de waardering die je kreeg wanneer je iets goed deed. In de verwachtingen die bewust of onbewust aan je werden gesteld. Je leerde misschien dat presteren aandacht opleverde. Dat sterk zijn veiliger was dan kwetsbaar zijn. Of dat er vooral ruimte was voor wat je deed, en minder voor wie je was. Zonder dat je het doorhebt, raakt succes dan verbonden met je gevoel van eigenwaarde. Je werkt niet alleen om iets op te bouwen, maar ook om iets te bewijzen. Niet alleen aan anderen, maar vaak ook aan jezelf.

Wat doet een emotioneel afwezige vader met een man?

Veel mannen herkennen zichzelf niet direct in de term 'emotioneel afwezige vader'. Wanneer zij daaraan denken, denken ze vaak aan een vader die zijn gezin heeft verlaten of nauwelijks aanwezig was. Maar emotionele afwezigheid ziet er vaak veel subtieler uit. Een vader kan iedere dag thuis zijn geweest. Hij kan hard hebben gewerkt, verantwoordelijkheid hebben genomen en ervoor hebben gezorgd dat er niets ontbrak aan eten, kleding of veiligheid. Toch kan er tegelijkertijd iets wezenlijks hebben ontbroken: emotionele verbinding.
Een emotioneel afwezige vader is vaak niet afwezig met zijn lichaam, maar met zijn binnenwereld. Hij weet misschien niet goed hoe hij gevoelens moet bespreken. Hij stelt weinig vragen over wat er in zijn kind omgaat. Verdriet, angst, onzekerheid of kwetsbaarheid krijgen weinig ruimte. Daardoor leert een kind soms dat gevoelens minder belangrijk zijn dan functioneren. Dat sterk zijn belangrijker is dan eerlijk zijn en dat prestaties meer waardering opleveren dan kwetsbaarheid.

Waarom herkennen veel mannen een emotioneel afwezige
vader niet?

Een van de redenen waarom veel mannen de invloed van een emotioneel afwezige vader niet herkennen, is omdat hun jeugd voor hen normaal voelde. Wat je nooit hebt gehad, kun je vaak ook niet missen. Wanneer je bent opgegroeid zonder veel emotionele afstemming, voelt dat niet vreemd. Het voelt simpelweg als hoe het leven is. Veel mannen zeggen daarom:

• 'Mijn vader deed wat hij kon.'
• 'Hij werkte hard voor ons gezin.' 
• 'Ik kwam niets tekort.' 
• 'Zo was hij nu eenmaal.'

En vaak hebben ze daar gelijk in. Het gaat er niet om hun vader te veroordelen. Het gaat erom te begrijpen welke invloed die relatie heeft gehad op de manier waarop zij vandaag naar zichzelf kijken. Pas later in het leven worden de gevolgen soms zichtbaar. Bijvoorbeeld wanneer een man moeite heeft met kwetsbaarheid, zich voortdurend moet bewijzen, moeilijk kan ontspannen of merkt dat succes hem minder voldoening geeft dan hij had verwacht.

Wat is een vaderwond en hoe hangt die samen met een
emotioneel afwezige vader?

De term vaderwond wordt vaak gebruikt om het gemis, de pijn of de overtuigingen te beschrijven die kunnen ontstaan wanneer een vader emotioneel afwezig, afwijzend of moeilijk bereikbaar was. Een vaderwond betekent niet dat iemand zijn vader afwijst of een slechte jeugd heeft gehad. Veel mannen houden van hun vader en ervaren tegelijkertijd de gevolgen van wat zij hebben gemist. Een vaderwond kan zich onder andere uiten in:

• moeite met eigenwaarde;
• angst om te falen;
• perfectionisme;
• moeite met kwetsbaarheid;
• moeite met grenzen stellen;
• voortdurend op zoek zijn naar erkenning;
• een voortdurend gevoel jezelf te moeten bewijzen.

Dit zijn geen bewuste keuzes, maar patronen die zich in de loop van het leven hebben ontwikkeld.

Welke gevolgen heeft een emotioneel afwezige vader voor
volwassen mannen?

De gevolgen van een emotioneel afwezige vader verschillen per persoon. Toch zie ik regelmatig vergelijkbare patronen terug. Veel mannen herkennen één of meerdere van de volgende signalen:

• moeite hebben om tevreden te zijn met wat ze hebben bereikt;
• voortdurend op zoek zijn naar een volgend doel;
• onrust ervaren wanneer er even niets hoeft;
• moeite hebben met kwetsbaarheid of het uiten van gevoelens;
• het gevoel hebben dat ze zichzelf moeten bewijzen;
• weinig voldoening halen uit behaalde successen;
• sterk gericht zijn op verantwoordelijkheid en presteren;
• moeite hebben om hun eigen behoeften serieus te nemen.

Het bijzondere is dat deze eigenschappen iemand vaak juist succesvol maken. Ze helpen je vooruit. Ze maken je ambitieus, gedisciplineerd en verantwoordelijk. Maar dezelfde eigenschappen kunnen er ook voor zorgen dat je steeds verder verwijderd raakt van jezelf.

Waarom blijft het gevoel van tekortschieten bestaan?

Een man kan hopen dat een volgende promotie, een hogere omzet of een nieuw doel eindelijk rust zal brengen. Toch blijkt dat gevoel van voldoening vaak van korte duur. Zodra een doel is bereikt, verschijnt er alweer een nieuw doel aan de horizon. Dat komt omdat het werkelijke probleem vaak niet gaat over succes, maar over de betekenis die succes heeft gekregen. Wanneer succes onbewust verbonden raakt met eigenwaarde, wordt ieder bereikt doel een tijdelijke bevestiging. Even voelt het goed. Daarna keert de
twijfel terug. De onderliggende vraag blijft namelijk dezelfde:

'Ben ik goed genoeg?'

En geen enkele prestatie kan een vraag beantwoorden die nooit werkelijk over prestaties ging. Wanneer die erkenning in de jeugd onvoldoende aanwezig was, kan succes onbewust een poging worden om die leegte alsnog op te vullen. Alleen blijkt geen enkele prestatie uiteindelijk te kunnen geven wat oorspronkelijk werd gezocht.

Kan succes een leegte uit je jeugd opvullen?

Je kunt denken dat de leegte die je voelt betekent dat er iets mis is. Je probeert die leegte op te lossen door harder te werken, nieuwe doelen te stellen of zichzelf af te leiden. Toch is het misschien waard om een andere vraag te stellen: Wat als die leegte geen probleem is, maar een boodschap? Zolang je onderweg bent naar een volgend doel, hoef je jezelf niet af te vragen waarom je zo hard rent. Zolang er een volgende uitdaging wacht, kun je blijven geloven dat vervulling daar ergens op je wacht. Maar wanneer je eindelijk aankomt, valt die afleiding weg. Dan ontstaat er ruimte om te voelen wat er al die tijd onder de oppervlakte aanwezig was. Voor sommige mannen is dat verdriet. Voor anderen vermoeidheid. Voor weer anderen de ontdekking dat zij jarenlang hebben geleefd vanuit verwachtingen die nooit werkelijk van hen waren. Succes is niet verkeerd. Het wordt pas problematisch wanneer je verwacht dat het iets oplost wat eigenlijk vraagt om erkenning, verbinding of contact met jezelf.

Waar rouwen mannen eigenlijk om?

Veel mensen denken bij rouw aan het verlies van iemand die is overleden. Maar rouw gaat niet alleen over wat je hebt verloren. Rouw kan ook gaan over wat je nooit hebt gehad. Wanneer mannen ontdekken welke invloed een emotioneel afwezige vader heeft gehad, ontstaat er vaak verdriet omdat ze realiseren wat zij hebben gemist. Misschien was er niemand die werkelijk vroeg hoe het met je ging. Misschien was er niemand die je hielp woorden te geven aan je angst, verdriet of onzekerheid. Misschien was er niemand die je liet voelen dat je waardevol was zonder iets te hoeven presteren. Dat besef kan pijnlijk zijn!

Dan kom je erachter dat niet alleen iets ontbrak, maar ook dat je beseft dat het verleden niet meer veranderd kan worden. Veel mannen rouwen daarom niet alleen om hun vader. Ze rouwen om een verlangen dat onvervuld is gebleven, om de jongen die zo graag gezien wilde worden, en soms om de man die zij hadden kunnen zijn als zij die erkenning wel hadden ontvangen.

Hoe kan psychosociale begeleiding helpen bij de gevolgen van een emotioneel afwezige vader?

Herstel begint vaak niet met meer doen, maar juist met stilstaan. In mijn praktijk werk ik niet vanuit traditionele coaching waarbij de nadruk ligt op doelen stellen, vaardigheden ontwikkelen of snelle oplossingen vinden. Mijn begeleiding is psychosociaal van aard en gebaseerd op inzichten uit de psychoanalyse. Dat betekent dat we samen onderzoeken welke onbewuste patronen jouw leven hebben gevormd. We kijken niet alleen naar de problemen waar je vandaag tegenaan loopt, maar ook naar de oorsprong ervan.

• Waarom blijf je jezelf bewijzen?
• Waarom voelt succes nooit als genoeg?
• Waarom raakt kritiek je zo diep?
• Waarom trek je steeds opnieuw vergelijkbare dynamieken aan in relaties?

Vaak blijken dit geen losse problemen te zijn, maar verschillende uitingen van hetzelfde onderliggende verhaal. Veel van mijn cliënten ontdekken tijdens dit proces dat hun huidige onrust niet losstaat van hun verleden. De voortdurende drang om te presteren, het gevoel nooit goed genoeg te zijn of de moeite met kwetsbaarheid blijken vaak onderdeel van een verhaal dat veel eerder is begonnen.

Door daar bewust van te worden, ontstaat ruimte om jezelf beter te begrijpen, oude patronen losser te maken en steeds meer te leven vanuit wie je werkelijk bent in plaats van vanuit wat je hebt geleerd te moeten zijn. Langzamerhand ontdekken we dat de vraag die je jarenlang probeerde te beantwoorden via succes, prestaties of erkenning misschien een andere vraag was.

De vraag was niet:
"Hoe word ik goed genoeg?"

Maar:
"Kan ik leren mezelf te ontmoeten, ook daar waar ik mij ooit niet gezien voelde?"

Veelgestelde vragen over een emotioneel afwezige vader